Mezitli Tarihi ve Soli Pompeiopolis, Çukurova’nın Doğu Akdeniz’e açılan en ihtişamlı ve köklü kapısı olarak asırlardır varlığını gururla sürdürmektedir. Bir araştırmacı gazeteci ve tarihçi gözüyle baktığımızda Mezitli, sadece modern Mersin’in batıya doğru gelişen batılı yüzü değil; aynı zamanda binlerce yıllık uygarlıkların üst üste katmanlaştığı devasa bir açık hava müzesidir. Akdeniz’in tuzlu rüzgarlarını bağrına basan bu kadim coğrafya, antik dönemde Cilicia Pedias (Ovalık Kilikya) ile Cilicia Tracheia (Dağlık Kilikya) arasındaki hassas jeopolitik geçit noktasında yer almaktaydı. Taş çağından Hellenistik döneme, Roma’nın haşmetli imparatorluk yıllarından Doğu Roma ve Osmanlı devirlerine uzanan geniş bir zaman diliminde Mezitli, her daim Akdeniz deniz ticaretinin ve kültürlerarası etkileşimin odağında yer almıştır. Kentin sınırları içerisinde bulunan Liparis (Mezitli) Deresi’nin taşıdığı alüvyonlar, bu toprakları tarih boyunca tarımsal berekete boğmuş ve insan topluluklarını buraya çekmiştir.
Kilikya’nın Kadim Limanı: Mezitli Tarihi ve Soli Pompeiopolis
M.Ö. 700’lü yıllarda Rodoslu denizciler tarafından bir koloni kenti olarak kurulan Soli, adını Hitit metinlerinde geçen ‘Luwia’ kültürüyle ilişkilendirilen Güneş kavramından ve ışığın bereketinden almıştır. Zaman içerisinde Pers egemenliğine giren ve M.Ö. 333 yılında Büyük İskender’in Doğu seferi sırasında yüksek bir tazminata mahkûm edilen şehir, asıl görkemli günlerine Roma General Pompeius Magnus’un Doğu Akdeniz’i kasıp kavuran Kilikya korsanlarını tasfiye etmesiyle kavuşmuştur. Pompeius, M.Ö. 67 yılında kenti baştan sona yeniden inşa ettirmiş, af çıkardığı eski korsanları buraya yerleştirmiş ve şehre kendi adını vererek Pompeiopolis olarak anılmasını sağlamıştır. Antik dönemin mühendislik harikası kabul edilen mendirekli yapay limanı, özel hidrolik harç kullanılarak inşa edilmiş ve Roma donanmasının ile tüccarlarının Akdeniz’deki ana üssü haline gelmiştir.
Sütunlu Cadde, Aratos ve Bilimsel Miras
Bugün Mezitli sahiline paralel uzanan görkemli Sütunlu Cadde, Roma mimari dehasının Çukurova’daki en belirgin imzasıdır. Yaklaşık 200 sütundan oluştuğu bilinen bu liman caddesinden günümüze kadar ayakta kalmayı başaran korinth başlıklı 40’tan fazla devasa sütun, dönemin zengin tüccarlarının, devlet adamlarının ve düşünürlerinin yürüdüğü yolları gözler önüne sermektedir. Ünlü gök bilimci, matematikçi ve şair Aratos’un bu topraklarda doğup yaşamış ve buraya gömülmüş olması, kentin sadece bir ticaret limanı değil, aynı zamanda Hellenistik çağın entelektüel merkezlerinden biri olduğunu kanıtlamaktadır. Ayrıca Stoacılık felsefesinin kurucularından Chrysippus’un da Solili olması, Mezitli’nin felsefe tarihindeki sarsılmaz yerini teyit eder. Kuzeydeki dağlardan su kemerleriyle getirilen tatlı sular, antik tiyatro, hamam kompleksleri ve agora, kentin sosyal yaşamının ne kadar gelişkin olduğunu açıkça göstermektedir.
Toroslar’dan Sahile Uzanan Savunma Hattı ve Türkmen İzleri
Mezitli’nin zengin tarihi mirası yalnızca sahil şeridindeki Soli antik kenti ile sınırlı değildir. Toros Dağları’na doğru tırmandıkça, kentin hinterlandını koruyan stratejik gözetleme kuleleri ve tahkimatlar göze çarpar. Özellikle Fındıkpınar Yaylası güzergahında yükselen Akkalesi ören yeri ve Eski Mezitli olarak bilinen tarihi yerleşim dokusu, kentin Orta Çağ, Doğu Roma ve Osmanlı dönemlerindeki kesintisiz yaşam zincirini belgelemektedir. 15. yüzyıldan itibaren Anadolu’ya giren Türkmen boylarının, bilhassa Mezitlioğulları aşiretinin bölgeye yerleşip yurt tutmasıyla şekillenen yerel kültür, antik dönemin miras bıraktığı tarımsal geleneklerle harmanlanmıştır. Zeytinyağı üretimi ve bağcılık, binlerce yıl önce Soli limanından amforalarla Roma ve İskenderiye’ye ihraç edilirken, bugün de Mezitli topraklarının vazgeçilmez bereket simgesi olmayı sürdürmektedir.
Geleceğe Akşam Güneşi: Mezitli Tarihi ve Soli Pompeiopolis’in Bütüncül Değeri
Bugün Mezitli, sahip olduğu bu eşsiz tarihsel birikim ile çağdaş kent kimliğini bütünleştirme mücadelesi veren nadide bir Akdeniz ilçesidir. Şair Aratos’un anıt mezarında son yıllarda yürütülen titiz arkeolojik kazılar ve Sütunlu Cadde’de devam eden koruma-restorasyon çalışmaları, kentin saklı hazinelerini bilim dünyasına ve turizme kazandırmaktadır. Kıdemli bir araştırmacı gazeteci olarak vurgulamalıyım ki, bu toprak altı zenginliği korumak yalnız geçmişe duyulan vefa değil, geleceğe bırakılacak en sağlam kimlik belgesidir. Akdeniz’den esen ılık rüzgârın sütunlar arasından geçerken mırıldandığı kadim ezgiler, insanlığın ortak hafızasını günümüze taşır. İşte bu derin anlayışla değerlendirildiğinde Mezitli Tarihi ve Soli Pompeiopolis, Doğu Akdeniz’in tarihsel meşalesi olarak yarınları aydınlatmaya devam edecektir.